Udostępnij Link skopiowany

Park im. Romualda Traugutta – różne oblicza międzyfortecznego parku. Park Traugutta, przedzielony siatką ulic Nowego Miasta, w każdej swojej części pokazuje inny charakter. To nie tylko miejsce pamięci bohaterów powstania styczniowego, lecz także przestrzeń do aktywnej rekreacji i podziwiania sztuki, pełna zieleni oraz drzew. Znajdziemy tu zarówno urozmaicone trasy spacerowe, jak i przytulne zakątki na chwile relaksu w odosobnieniu.

Teren parku

Dwa parki

W czasie działań II wojny światowej Park uległ w dużym stopniu zniszczeniu. W trakcie powojennej odbudowy częściowo zmieniono jego przeznaczenie. W latach 50. XX w. część Parku zlokalizowana pomiędzy ulicami Bonifraterską i Międzyparkową, wraz z Fortem Traugutta, została oddzielona i zaadaptowana na cele sportowe. Z założenia miał to być park sportowy dla dzieci i młodzieży, dlatego też na jego terenie powstały korty tenisowe, boisko do piłki nożnej i inne obiekty sportowe. Spełnia tę funkcję do dzisiaj. Później oba parki zmniejszono o pasma gruntu pod budowę dojazdów do wiaduktu mostu Gdańskiego i Wisłostrady. Fort Legionów i Fort Traugutta stanowią obecnie własność prywatną i zostały przeznaczone na działalność komercyjną.

Układ kompozycyjny

Współcześnie ulice Zakroczymska, Międzyparkowa, Szymanowska i Wenedów dzielą Park Traugutta na cztery części:

• północną – użytkowaną głównie jako trasa przejścia lub przejazdu rowerem, obejmującą niewielki pas terenu przylegający do wjazdu na Most Gdański, odcięty ul.    Wenedów,
• wschodnią – z Fortem Legionów i miejscem pamięci bohaterów powstania styczniowego, graniczącą z Wybrzeżem Gdańskim,
• środkową – ze Zdrojem Królewskim, wpisaną przestrzennie pomiędzy ulice Szymanowską, Zakroczymską i Słomińskiego,
• zachodnią – z alejami spacerowymi w kształcie podkowy i placem zabaw, zlokalizowaną przy boiskach sportowych MKS Polonii Warszawa.

Założenie parkowe jest wkomponowane przestrzennie w istniejące forty Legionów i Traugutta.

Pierwotnie Park powstał w stylu modernistycznym, który – zgodnie z ówczesnymi trendami – łączył w sobie zarówno zgeometryzowany układ formalny, jak i bardziej swobodny układ krajobrazowy. Pomijając wydzielenie odrębnego parku sportowego od ul. Bonifraterskiej, współczesny układ kompozycyjny Parku Traugutta w dużym stopniu odpowiada oryginalnemu z 20-lecia międzywojennego. Szczególnie zachowana i czytelna jest kompozycja najstarszej części, przy boiskach sportowych MKS Polonii Warszawy.

Układ zachodniej części Parku jest regularny i osiowy. Główny element kompozycji stanowi aleja dębowa, poprowadzona w kształcie podkowy. Motyw litery U powtórzono także drugą aleją, tym razem lipową. Pomiędzy aleje została płynnie wpisana bieżnia ze specjalną nawierzchnią w neutralnym zielonym kolorze. Utworzone w ten sposób wnętrze parkowe przylega do niewielkiego, prostokątnego placu o charakterze reprezentacyjnym, z symetrycznym układem rozchodzących się ścieżek pomiędzy zgeometryzowanymi rabatami gazonowymi z obwolutą z niskich żywopłotów.

Zagospodarowanie terenu w środkowym fragmencie Parku skupiono wokół Zdroju Królewskiego. Z kolei w części wschodniej układ przestrzenny założenia parkowego w dużej mierze wyznaczają mury dawnego fortu. Jest on podkreślony półkoliście biegnącą alejką wokół fortyfikacji, która zaczyna się i kończy na ul. Zakroczymskiej. Natomiast teren Parku opadający ku Wiśle został ukształtowany w stylu krajobrazowym. Miejsce pamięci bohaterów powstania styczniowego zaaranżowano na wzniesieniu na platformie z płyt betonowych. Od ulicy Zakroczymskiej do pomnika prowadzą schody i dwie proste alejki biegnące wzdłuż ozdobnej rabaty kwietnej.

Elementy wodne i ukształtowanie terenu

Park charakteryzuje bardzo urozmaicone ukształtowanie terenu, co doskonale wykorzystano w jego kompozycji przestrzennej. To zróżnicowanie wynika po pierwsze z naturalnej rzeźby skarpy warszawskiej, a po drugie z fortyfikacyjnej przeszłości tego miejsca.

Natomiast jedynym elementem wodnym, jaki tu znajdziemy, jest Zdrój Królewski, nazywany też Zdrojem Stanisława Augusta. Budynek ujęcia usytuowany jest u podnóża skarpy wiślanej, po zachodniej stronie ul. Zakroczymskiej, w pobliżu wylotu ul. Wenedów. Obiekt znajduje się w centrum prostokątnego placyku wyłożonego betonowymi płytami, leżącego na dnie czteropoziomowego wgłębnika, od wschodu ograniczonego murem, a z pozostałych stron ziemnymi skarpami, zadrzewionymi i obsianymi trawą, z symetrycznym układem schodów.

Źródełko zasilane jest wodami pochodzącymi od rzeczki Bełczącej (Nalewki), niegdyś płynącej nieopodal na powierzchni terenu, dzisiaj całkowicie skanalizowanej pod ziemią. Z daleka wzbudza zainteresowanie swoją zdobną oprawą architektoniczną w stylu neogotyckim z lat 30. XIX w. (prawdopodobnie projektu Henryka Marconiego). Jako źródło wody Zdrój Królewski funkcjonował jednak znacznie wcześniej, bo co najmniej od XVI w. Jego pierwszą murowaną obudowę ufundował król Stanisław August Poniatowski w XVIII w. Zachował się po niej tylko napis, wprawiony w obecną konstrukcję. Obecnie źródełko jest wyłączone z użytkowania.

Otoczenie parku

Park Traugutta wpisany jest przestrzennie w pagórkowate ukształtowanie skarpy wiślanej i tereny poforteczne. Siatka ulic Nowego Miasta dzieli Park na cztery części, skomunikowane pomiędzy sobą przejściami dla pieszych. Poszczególne części parku sąsiadują z obiektami sportowymi, Wisłostradą oddzielającą Park od bulwarów nad Wisłą oraz Parkiem Fosa i Stoki Cytadeli i Cytadelą Warszawską odgraniczonymi ulicą Słomińskiego  i torami kolejowymi.

Fort Traugutta, co może być mylące ze względu na nazwę Parku, nie jest już położony w jego granicach (choć był pierwotnie).

Flora

Park Traugutta charakteryzuje się bogatym składem gatunkowym roślin drzewiastych, dominują jednak drzewa i krzewy liściaste. W części wschodniej z miejscem pamięci i Fortem Legionów występują głównie klony, jesiony, graby, lipy i dęby. Na uwagę zasługują tu wiekowe okazy topoli, które możemy zobaczyć nieopodal miejsca pamięci. W tym fragmencie Parku znajdziemy takie gatunki jak:

• klon pospolity (Acer platanoides),
• klon polny (Acer campestre),
• klon jawor (Acer pseudoplatnus) ‘Atropurpureum’,
• lipa krymska (Tilia ×euchlora),
• lipa europejska (Tilia europea),
• lipa szerokolistna (Tilia platyphyllos),
• jesion wyniosły (Fraxinus excelsior),
• grab pospolity (Carpinus betulus),
• kasztanowiec pospolity (Aesculus hippocastanum),
• dąb szypułkowy (Quercus robur), także w odmianie ‘Fastigiata’,
• topola czarna (Populus nigra) ‘Italica’,
• topola biała (Populus alba) ‘Pyramidalis’.

Rosną tu także drzewa owocowe; jabłonie, mirabelki, wiśnie oraz głogi: jednoszyjkowy (Crataegus monogyna) i pośredni (Crataegus xmedia) ‘Paul’s Scarlet’, które wiosną zdobią park swoimi kwiatami.

W części za ul. Wenedów dominujące gatunki to:

• lipa szerokolistna (Tilia platyphyllos),
• lipa krymska (Tilia ×euchlora),
• kasztanowiec pospolity (Aesculus hippocastanum),
• dąb szypułkowy (Quercus robur),
• głóg jednoszyjkowy (Crataegus monogyna),
• głóg pośredni (Crataegus xmedia) ‘Paul’s Scarlet’,
• kasztanowiec czerwony (Aesculus ×carnea) o ciemnoróżowych kwiatach.

W części Parku ze Zdrojem Królewskim dominują lipy (Tilia sp.), ale zobaczymy tu także:

• topole Simona (Populus simonii),
• buki pospolite (Fagus sylvatica),
• graby pospolite (Capinus betulus),
• wiązy szypułkowe (Ulmus laevis).

Na uwagę zasługują młode miłorzęby dwuklapowe (Ginkgo biloba) posadzone w dwóch miejscach w 2020 r. To rośliny o oryginalnych liściach, zjawiskowo przebarwiających się jesienią na złocisty kolor.

W części zachodniej najbardziej spektakularnym elementem założenia jest układ alejek w kształcie podkowy ze szpalerami przedwojennych lip i dębów. Wewnętrzne aleje obsadzone są lipą szerokolistną (Tilia platyphyllos), z pojedynczymi okazami lipy krymskiej (Tilia xeuchlora) i srebrzystej (Tilia tomentosa), a zewnętrzne – dębem szypułkowym (Quercus robur).

Na obrzeżach tej części Parku zobaczymy liczne klony, w tym:

• klon pospolity (Acer platanoides),
• klon polny (Acer campestre),
• klon Ginnala (Acer ginnala),
• klon srebrzysty (Acer saccharinum),
• klon jesionolistny (Acer negundo).

Na uwagę zasługuje też fragment zewnętrzny Parku, porośnięty bujnie drzewami i krzewami iglastymi. Występują tu takie gatunki jak:

• świerk kłujący (Picea pungens),
• świerk serbski (Picea omorika),
• daglezja zielona (Pseudotsuga menziesii),
• choina kanadyjska (Tsuga canadensis),
• żywotnik zachodni (Thuja occidentalis),
• jodła kalifornijskia (Abies concolor).

Ciekawe dendrologicznie są również okazy gatunków rzadziej spotykane na terenach zieleni – skrzydłorzecha kaukaskiego (Pterocarya faxinifolia), parczeliny trójlistkowej (Ptelea trifoliata) czy leszczyny tureckiej (Corylus colurna).

We wszystkich częściach Parku znajdują się także skupiska krzewów o ozdobnych liściach i kwiatach. Nie brak też rabat bylinowych dodających mu uroku, zwłaszcza latem. Ważne miejsce zajmują na nich trawy rabatowe, ale zobaczymy tu także rudbekie, przetacznikowce i jeżówki. Przy miejscu pamięci umieszczone są dwa kwietniki wkomponowane w pomnik, dekorowane roślinami sezonowymi.

W Parku występują także gatunki inwazyjne: klon jesionolistny (Acer negundo), robinia biała (Robinia pseudoacacia) i dąb czerwony (Quercus rubra).

Fauna

Pomimo że Park upamiętnia legendarnego przywódcę i przesycony jest historią oraz zabytkami i dziełami sztuki, to przyroda ma w nim należne i godne miejsce. Pośród wiekowych drzew mieszkają tu i zakładają swe gniazda:

• sroka (Pica pica),
• wrona siwa (Corvus corone).

Opieka nad przyrodą Parku skupia się na wspieraniu bioróżnorodności. Z tego powodu m.in. na skarpie wydzielono przestrzeń o zmniejszonej intensywności koszenia trawy, a liście jesienią grabi się tylko tam, gdzie jest to konieczne dla bezpieczeństwa użytkowników. Pozostawione przy Forcie Legionów martwe drewno spełnia niezwykle ważną funkcję dla ekosystemu i jest cenną ostoją dla licznych bezkręgowców i grzybów. Warkocze z chrustu odgrywają rolę schronienia dla małych ssaków oraz pajęczaków i ślimaków.

W południowej części Parku, przy wylocie ul. Sanguszki, została założona Pasieka Pszczół Miejskich, która znajduje się pod opieką Centrum Wspierania Rodzin „Rodzinna Warszawa”. Aby wspomóc pszczelą rodzinę, posadzono w pobliżu krzewy miododajne, których kwiaty są źródłem nektaru i pyłku.

Park im. Traugutta jest jednym z 7 parków, w których w lipcu i sierpniu 2023 r. przeprowadzono badania liczebności nietoperzy (Chiroptera). Wykazano, że populacja tych skrzydlatych ssaków rośnie. Największą szansę mamy na spotkanie wieczorem borowca wielkiego (Nyctalus noctula). To on jest najliczniejszym na terenie stolicy. Co ciekawe, warunki miejskie zmieniają zwyczaje tego migrującego gatunku. Coraz częściej pozostaje on na zimę w mieście, zaś na zimową hibernację preferuje dziuple, podobnie jak w innych parkach ze starodrzewem. Warto pamiętać, że nietoperze nie atakują ludzi, nie wplątują się we włosy. Wszystkie ich gatunki znajdują się pod ścisłą ochroną, dlatego nie należy ich łapać, wypłaszać ani niepokoić. Są pożyteczne, ponieważ walczą z uciążliwymi dla człowieka owadami, m.in. komarami, dlatego również w naszym interesie jest rozwój populacji tych skrzydlatych ssaków.

Atrakcje, sztuka i historia

Sportowy duch i spacery w cieniu historii

Przestrzenny podział Parku Traugutta odzwierciedlony jest także w zróżnicowanych możliwościach spędzania tutaj czasu.

Zachodnia część parku jest przystosowana do różnego typu aktywności fizycznej. Znajduje się tu bieżnia sportowa ze specjalną nawierzchnią amortyzującą, co jest unikalne względem wszystkich warszawskich parków. Co ważne, tory dla biegaczy i alejki dla spacerowiczów są wyodrębnione. Zlokalizowana jest tu także siłownia plenerowa i plac zabaw dla dzieci. Park Traugutta jest też ważny dla rowerzystów, gdyż przez jego tereny leżące przy ul. Słomińskiego biegnie ścieżka rowerowa łącząca się z główną trasą rowerową na Moście Gdańskim i wzdłuż Wisłostrady.

Z kolei część wschodnia Parku to teren niespiesznych spacerów, pełen intymnych zakątków do odpoczynku, otoczonych odpowiednio zaaranżowaną roślinnością. Bliżej Wybrzeża Gdańskiego znajdziemy także słoneczne polany – otwartą przestrzeń z przyciętym trawnikiem, chętnie wykorzystywaną do wypoczynku na trawie. Na skraju Parku znajduje się miejska pasieka, gdzie nie tylko możemy podglądać życie pszczół, lecz także dowiedzieć się trochę więcej o zawodzie bartnika.

Sztuka wśród drzew

Park Traugutta stanowi również otoczenie dla dzieł sztuki. Przed boiskiem Polonii na granitowym cokole stoi odlana z brązu rzeźba autorstwa Wacława Szymanowskiego „Macierzyństwo”, uroczyście odsłonięta w 1929 r. (to kopia rzeźby z 1902 r., znajdującej się w Rogalinie, wykonana przez tego samego rzeźbiarza).

Z kolei na skraju Parku, przy wjeździe od ul. Sanguszki, usytuowana jest instalacja „Rozdroże 2010” Magdaleny Abakanowicz. To cztery 3-metrowe rzeźby z blachy nierdzewnej, z cyklu „Rycerze Króla Artura”, przedstawiające w sposób abstrakcyjny Wizarda, Parsifala, Lancelota oraz Galahada.

Jeszcze na wzniesieniu od ul. Wenedów, w cieniu ogromnej topoli białej, lekko skryte za niskim żywopłotem, wyglądają trzy smukłe kamienne sylwetki. To grupa rzeźbiarska „Samotność” dłuta Zofii Woźnej z 1965 r., wykonana z trzech granitowych kolumn ocalałych po rozbiórce Pałacu Kronenberga spalonego w czasie II wojny światowej.

Miejsca pamięci

Nazwa i lokalizacja Parku nie są przypadkowe. Uznaje się bowiem, że właśnie tutaj, w okolicach Fortu Legionów pod osłoną nocy został pochowany przywódca powstania styczniowego oraz jego czterej towarzysze. Publiczną egzekucję Romualda Traugutta oraz Rafała Krajewskiego, Józefa Toczyskiego, Romana Żulińskiego i Jana Jeziorańskiego przeprowadzono 5 sierpnia 1864 r. na stokach Cytadeli na oczach 30-tysięcznego tłumu. Rosjanie, wiedząc, że Traugutt był uznawany przez bohatera narodowego, celowo utrzymali miejsce pochówku w tajemnicy. W 1916 r. postawiono tu krzyż, zaś po wyzwoleniu, w trakcie robót ziemnych, odkryto nieopodal krzyża 5 pogrzebanych czaszek, co miało potwierdzać autentyczność tego miejsca.

Dziś w domniemanym miejscu spoczynku bohaterów stoją żelazny krzyż i dwa głazy pamiątkowe z inskrypcją. Oprawa architektoniczna i rzeźbiarska, wg projektu plastyka Jerzego Chojnackiego, pochodzi z 1972 r. Za symboliczną platformą w ostatnich latach posadzono także imienne Dęby Pamięci.

W Parku znajdziemy jeszcze głaz upamiętniający uchwalenie Konstytucji 3 Maja 1791 r. oraz pomnik – kompozycję głazów dla uczczenia pracy Nauczycielstwa Stolicy, odsłonięty w 1938 r. przez ówczesnego prezydenta Warszawy, Stefana Starzyńskiego. W 2011 roku alejce prowadzącej do pomnika Traugutta nadano imię Tadeusza Kaczyńskiego – muzykologa, pisarza i polskiego patrioty o korzeniach ormiańskich.

Historia parku

Forty Cytadeli Warszawskiej

Po upadku powstania listopadowego w 1831 r. car Mikołaj I wydał rozkaz budowy w Warszawie fortecy obronnej – Cytadeli Aleksandrowskiej (później przechrzczonej na Warszawską). Powstała ona w latach 1832–1834 na terenach warszawskiego Żoliborza. Następnie otoczono ją jeszcze pierścieniem promieniście wysuniętych fortyfikacji. W granicach Śródmieścia wybudowano Fort Traugutta (1847–1849) oraz Fort Legionów (1851–1853). Oba w postaci ceglanych działobitni na planie niepełnego walca, otoczonych suchą fosą. Później forty poddawane były jeszcze modernizacji, lecz po założeniu w latach 1883–1890 Twierdzy Warszawy (całego zespołu budowli fortyfikacyjnych) utraciły swoje znaczenie strategiczne i wartość bojową. Na początku XX w. Fort Legionów wykorzystywany był jako więzienie.

Park im. bohatera narodowego

Po odzyskaniu niepodległości w 1918 r. nastąpił rozkwit urbanistyczny Warszawy. Powstawały plany budowy nowych osiedli mieszkaniowych i publicznych terenów zieleni. Słynna koncepcja miasta ogrodu Ebenezera Howarda z 1898 r. cieszyła się ogromnym zainteresowaniem wśród architektów i projektantów. Jej najważniejsze założenie – o znacznym udziale terenów zieleni w ogólnej powierzchni zabudowy – planiści pragnęli realizować m.in. przy wykorzystaniu pozostałości fortyfikacji. Postulowano o przeistoczenie ich w ogólnodostępne parki.

Na kanwie tych założeń w latach 1925–1929 powstał Park im. Romualda Traugutta, który zasięgiem objął tereny Fortu Legionów i Fortu Traugutta. Zaprojektowany został przez Leona Danielewicza i Edwarda Strausa (niektóre źródła podają również udział Stanisława Zadory-Życieńskiego), w dominującym ówcześnie stylu, łączącym układ regularny z krajobrazowym. Nieprzypadkowo za patrona Parku wybrano bohatera powstania styczniowego, bowiem to właśnie tutaj, w okolicach Fortu Legionów, został w 1864 r. publicznie stracony z rozkazu carskich władz.

Park zlokalizowano na obszarze o powierzchni ponad 20 ha, pomiędzy dzisiejszymi ulicami Bonifraterską, Słomińskiego i Wybrzeżem Gdańskim. Założenie zasadniczo podzielone było na trzy fragmenty, które stopniowo oddawano do użytku publicznego – najpierw część centralną przy ul. Zakroczymskiej w 1925 r., następnie część zachodnią wokół Fortu Traugutta w 1926 r. i kończąc w 1929 r. częścią wschodnią obejmującą tereny Fortu Legionów od strony Wisły. W granicach Parku znalazł się także Zdrój Królewski, ale jego obudowa została odrestaurowana dopiero w latach 1933–1934 wraz z zagospodarowaniem terenu.

Ochrona konserwatorska

Wojewódzki rejestr zabytków (fragmenty Parku: otoczenie fortu, wpis nr 59/9 z dn. 23.03.2005 r. oraz założenie urbanistyczne ul. Zakroczymskiej, wpis nr 613 z dn. 1.07.1965 r.); gminna ewidencja zabytków (Park im. Romualda    Traugutta, wpis z dn. 1.01.1987 r.); strefa buforowa historycznego centrum Warszawy (wpis na listę światowego dziedzictwa UNESCO z dn. 1.01.1980 r.); wschodnia część  Parku – Pomnik historii „Warszawa – historyczny zespół miasta z traktem królewskim i Wilanowem” (Rozporządzenie Prezydenta RP z dn. 8.09.1994 r.).

Ochroną konserwatorską objęte są także znajdujące się na terenie Parku Fort Legionów i obudowa źródła (Zdrój Królewski).

Fragmenty Parku położone od ul. Zakroczymskiej do bulwarów wiślanych są objęte Warszawskim Obszarem Chronionego Krajobrazu.