Czwarta przyroda na Kopcu Powstania Warszawskiego

Czwarta przyroda w parku na Czerniakowie

Share

Trwa modernizacja Parku Akcji „Burza”, w którym znajduje się Kopiec Powstania Warszawskiego. Jednym z najważniejszych elementów zagospodarowania krajobrazowego jest przyroda, która przez dekady rozwijała się na gruzach i spontanicznie zajmowała teren kopca. Przyroda ruderalna jest i pozostanie wyjątkową atrakcją tego miejsca.

Kopiec Powstania Warszawskiego jest ewenementem w skali miasta – zieloną wyspą niepowiązaną z innymi terenami zieleni. A także fascynującym miejscem do obserwowania zmian, jakie samoistnie zachodzą w naturze. Jest to możliwe, ponieważ na wzniesieniu i w otaczającym je parku zostały wydzielone strefy, w które nie ingeruje człowiek. Nie dość, że są porośnięte dziką roślinnością, są też unikatowe. Dlatego, że ta roślinność rozwijała się na fragmentach budynków zniszczonej podczas wojny Warszawy.

Czym jest czwarta przyroda

Pierwsza przyroda to pozostałości w miastach terenów naturalnych lub zbliżonych do naturalnych (np. Las Bielański). Druga przyroda to tereny pól, pastwisk, plantacji leśnych i sadów. Trzecia przyroda to tereny zieleni urządzonej: ogrody, skwery, trawniki i parki. Czwarta przyroda to tereny zaniechane przez człowieka i podlegające sukcesji – w wielu przypadkach zdegradowane, kolonizowane przez roślinność. Stanowią ją łąki, nieużytki miejskie, zarośla, lasy sukcesyjne. Czwarta przyroda na Kopcu jest nazywana przyrodą ruderalną, ponieważ powstała na gruzach. One z czasem stały się częścią natury, a nawet schronieniem dla dzikiej fauny i flory.

Na czym polega specyfika przyrody ruderalnej na Kopcu? Gleba w tym miejscu jest utworzona z gruzu zmieszanego lokalnym gliniastym podłożem. Jest to nietypowe siedlisko i można spodziewać się, że rozwinie się na nim ekosystem niespotykany w środowisku naturalnym.

Dlaczego Warszawa chroni czwartą przyrodę

Spacerując ścieżką przyrodniczą na kopcu można będzie zobaczyć, jak przyroda sama przystosowała się do zmian, zajmując zdegradowane podłoże, i jak na nim wyewoluowała. Cały Kopiec od ponad 50 lat jest terenem, na którym można obserwować naturalną sukcesję (successsio z łac. następstwo) roślinności. W jaki sposób powstało życie na nagich gruzach? Początkowo to działo się w sposób niewidoczny dla człowieka. Na zwałowisko przenosiły z powietrzem mikroskopijne zarodniki czy nasiona i zaczynały kiełkować, zajmując coraz to nowe tereny. Ważnym czynnikiem glebotwórczym były pionierskie gatunki, np. różne porosty (to żyjące z symbiozie grzyby i glony). Porosty mogą kolonizować tak nieprzyjazne siedliska, jakimi są kamienie. Wykazują dużą odporność na niedobór wody i składników odżywczych oraz wahania temperatur. Dodatkowo mają zdolność do zatrzymywania wody z opadów i szybkiej stabilizacji podłoża. Potrafią zmieniać środowisko do tego stopnia, że zaczynają zasiedlać je kolejne organizmy.

Przykłady różnych zwałowisk powojennych w Europie dowodzą, że przyroda porastająca gruzowiska ma wartość przyrodniczą, rekreacyjną, a także społeczną. W Londynie czy Berlinie jest badana i chroniona jako parki naturalnej sukcesji. Jej znaczenie wzrasta w kontekście negatywnych skutków zmian klimatu. Na przykładzie przyrody ruderalnej możemy obserwować różne zjawiska przyrodnicze. Jak nowe ekosystemy radzą sobie z coraz trudniejszymi warunkami w miastach? Jakie gatunki mogą przetrwać na miejskich wyspach ciepła, są odporne na suszę oraz na inwazje obcych gatunków? Kopiec może być cennym punktem odniesienia, jeśli chodzi o szukanie sposobów utrzymania innych terenów zieleni.

Przyroda ruderalna ma też wartość ze względu na swój silny związek z ruinami i gruzem – może bowiem stanowić o genius loci (duchu miejsca) dawnego zwałowiska.

Roślinność na Kopcu Powstania Warszawskiego

Jeszcze w latach 70. z Kopca rozciągała się panorama na całą Warszawę i Wisłę. Dziś porasta go całkiem spory las. Tworzą go w przeważającej mierze klony jesionolistne, które mają po 20-40 lat.

Skład gatunkowy roślinności na kopcu jest nietypowy – dominują obce gatunki. Przykładami są pochodzące z Ameryki Północnej, inwazyjny klon jesionolistny, który skolonizował Kopiec w ponad 30%, czy robinia akacjowa. Kolejnymi obcymi gatunkami na kopcu są nawłoć późna i kanadyjska, przymiotno kanadyjskie, niecierpek gruczołowaty, rdestowiec ostrokończysty. Ciekawym przyrodniczo miejscem jest płaski teren w parku, gdzie występują rodzime gatunki drzew: topole szare, jarząby szwedzkie, wiązy szypułkowe, wiśnie ptasie.

Badania flory nieużytków przeprowadzone w innych miastach w Europie wykazują, że z czasem zmniejszy się udział gatunków obcych, a pojawią się rodzime, np. dąb szypułkowy, klon pospolity, klon jawor, jesion wyniosły, lipa drobnolistna, wiąz szypułkowy i polny. Samosiejki tych drzew są już w runie. Sukcesyjny las przebuduje się samoistnie, a klon jesionolistny, zamierając w wieku 40-60 lat, stanie się podłożem dla młodych drzew rodzimych gatunków. Martwe drewno w ogromnym stopniu przyczynia się do obiegu materii – zwiększa różnorodność biologiczna ekosystemów nawet o 50%-60%. W niektórych miejscach runo leśne na Kopcu zostało też ręką człowieka wzbogacone o rodzime gatunki drzew.

Nietypowym zjawiskiem przyrodniczym jest las łęgowy na południowej i wschodniej stronie kopca. Łęgi są związane z potokami, rzekami i mokradłami. Są europejskim odpowiednikiem lasów deszczowych i stanowią cenne siedliska pod względem różnorodności biologicznej. W Polsce mamy tylko 1% takich lasów. Przykładem są łęgi na dzikim brzegu Wisły chronione w ramach programu NATURA 2000. Natomiast łęg wiązowy z fiołkiem wonnym, który wykształcił się samoistnie na Kopcu, jest unikatem. Rosnąc na stromym zboczu jest zasilany wodą deszczową, spływającą po powierzchni skarp. Występowanie lasu łęgowego w takim miejscu dowodzi, że mamy do czynienia z terenem, który jest cenny pod względem siedlisk. Jakie drzewa występują w łęgu na Czerniakowie? Oprócz wiązu szypułkowego rosną w nim jesiony wyniosłe, czereśnie pospolite, kłosownice leśne, bluszcz pospolity, a także liany powojnika pnącego i chmielu zwyczajnego.

Jednym z najcenniejszych zbiorowisk roślinnych jest ciepłolubna łąka na szczycie Kopca pachnąca macierzanką, dziewanną i goździkiem. W miejscach, w których nie ma wyższej roślinności, na suchym podłożu rozwinęły się murawy kserotermiczne – półnaturalne zbiorowiska łąkowe, które dobrze znoszą pełne nasłonecznienie i brak wody.

Zwierzęta w Parku Akcji „Burza”

Teren Kopca zasiedla ponad 20 gatunków ptaków, m.in.: kapturka, zięba, kos, gołąb grzywacz, kwiczoł, sikora modraszka, sikora bogatka, rudzik, wrona siwa, sroka, pierwiosnek, łozówka, krogulec, bażant, pełzacz ogrodowy, szczygieł, drozd śpiewak, piegża, sójka, szpak, dzięcioł duży, jerzyk.

Na łące na szczycie Kopca występuje paź królowej – jeden z najpiękniejszych polskich motyli, który dziś jest rzadkością. Nasłonecznione łąki i zarośla to także siedliska motyla ogończyka śliwowca i ważek, lecichy pospolitej czy husarza władcy.

Ssaki żyjące na Kopcu to nietoperze (karlik malutki, borowiec wielki, mroczek późny), jeże czy lisy.

Zachowujemy dziką przyrodę na Kopcu

Gdy powstawała koncepcja modernizacji Kopca, zależało nam na tym, by nie tylko zachować powstałą na gruzach dziką przyrodę, ale i podjąć działania, które pozwolą jej nadal rozwijać się jej. Przykładem takich działań są wykonane z naturalnych materiałów umocnienia skarpy, które stanowią zabezpieczenie dla porastających ją roślin. W parku zostaną zachowane miejsca o ograniczonej dostępności dla człowieka. Atrakcjami tego terenu będą m.in. wąwóz poprowadzony pośród bujnej roślinności i kładka na poziomie koron drzew. Utworzona ścieżka edukacyjna pomoże poznać siedliska przyrodnicze i ich roślinność oraz zwierzęta.

Pokaż inne artykuły